نزول قرآن در ماه مبارک رمضان در آیه ۱۸۵ سوره بقره (شهر رمضان الذی أنزل فیه القرآن) بشارت داده شده است. از طرفی دیگر، در سوره مبارکه قدر، نزول دفعی و یکباره قرآن در «شب قدر» عنوان شده است. از جمع این دو آیه میتوان نتیجه گرفت که شب قدر در ماه رمضان قرار دارد و این نکته، اهمیت این ماه را دو چندان میکند.
در حدیثی از امام صادق (ع) که در بحارالانوار موجود است، آن حضرت به فرزندان خود هنگام حلول ماه مبارک رمضان چنین توصیه میکند: «جانهای خود را به تلاش وا دارید، زیرا در این ماه روزیها قسمت و اجلها نوشته میشود.» امام صادق (ع) در آخر این حدیث میفرماید: «در این ماه شبی است که عمل در آن، از عمل هزار ماه بهتر است.»
امام علی (ع) در حدیثی در غررالحکم میفرماید: «برترین عبادت، شبزندهداری به ذکر و یاد خدای سبحان است.» حال این عبادت در برخی شبها به طور خاص سفارش شده است. امام رضا (ع) در حدیثی که در بحارالانوار آمده است میفرماید: «امیرالمؤمنین سه شب را نمیخوابید: شب بیستوسوم ماه رمضان، شب عید فطر و شب نیمه شعبان. در این شبها، روزیها تقسیم و مدت عمر و هر آنچه در آن سال رخ خواهد داد، تعیین میشود.»
بر طبق این روایت و روایات مشابه، بیشترین احتمال وجود شب قدر در یکی از شبهای ۱۹، ۲۱، ۲۳ و ۲۷ ماه مبارک رمضان است که در بین شیعیان، شب بیست و سوم و در بین اهلسنّت، شب بیست و هفتم از اعتبار بیشتری برخوردار است. در حدیثی از امام صادق (ع) در «کافی» آمده است: «تقدیر در نوزدهم و ابرام در شب بیست و یکم و امضا در شب بیست و سوم است». همچنین در مجمعالبیان از حماد بنعثمان از حسانابنابىعلى نقل شده که گفت: از امام صادق (ع) از شب قدر پرسیدم، فرمود: در نوزدهم رمضان و بیستویکم و بیستوسوم جستجویش کن.
حال اهمیت شب قدر در چیست که درک آن و انجام اعمال سفارششده در آن، مهم است؟ شب قدر به دو دلیل از اهمیت ویژهای برخوردار است. اول اینکه قرآن در آن نازل شده است و دوم اینکه سرنوشت یک سال انسان در آن رقم میخورد.
در باب اهمیت قرآن همین بس که امام صادق (ع) با اشاره به آیه ۸۱ سوره نحل در حدیثی که در کتاب کافی آمده است میفرماید: «… خبر آسمان و زمین و گذشته و آینده در قرآن موجود است. خداوند عز وجل فرموده است: بیان هر چیز در قرآن هست.» همچنین امام علی (ع) در خطبه ۱۱۰ نهجالبلاغه میفرماید: «قرآن را بیاموزید، که آن بهترین سخن است و در آن دانا و فقیه شوید که آن، بهار دلها است.»
در مورد رقمخوردن سرنوشت در شب قدر، در حدیثی در بحارالانوار، امام صادق (ع) در تفسیر دومین آیه سوره انعام – که در مورد عمر مقرّر و اجل حتمی است – میفرماید: «اجل نامعلوم (غیرمسمّى) موقوف و معلّق است و به خواست خدا پس و پیش میشود، امّا اجل معلوم (مسمّى) آن است که از شب قدر تا شب قدر سال آینده مقدّر میشود …»
سئوالی که ممکن است پیش آید این است که اگر کسی ماه رمضان و شبهای قدر را از دست داد، تکلیفش چیست؟ با مراجعه به برخی روایات در مییابیم چنین شخصی نباید از لطف و رحمت خدا ناامید باشد و باید از فرصتهای دیگر استفاده کند. امام صادق در حدیثی که در بحار الانوار آمده است میفرماید: «کسی که در ماه رمضان آمرزیده نشود، تا رمضان آینده آمرزیده نشود مگر اینکه در عرفات حاضر شود.» به تصدیق بیشتر روایات، حضور فیزیکی در صحرای عرفات، مورد نظر امام نبوده است و انجام اعمال این روز مدّ نظر امام است.
اعمال فراوانی برای شب قدر سفارش شده است. تلاوت قرآن یکی از این اعمال است، چرا که در حدیثی از پیامبر که در بحارالانوار آمده، شبزندهداری فقط برای سه چیز روا داشته شده است و اولین و مهمترین آنها، تلاوت قرآن است.
اذکار و ادعیه بسیاری نیز برای شبهای قدر سفارش شده است. در سنن ابنماجه آمده است که پیامبر در پاسخ به سئوال عایشه از دعای شب قدر فرمود: «میگویی: اللّهُمَّ إنَّکَ عَفُوٌّ تُحِبُّ العَفوَ ، فَاعفُ عَنّى» بار خدایا! تو بخشایشگری و گذشت و بخشش را دوست داری؛ پس مرا ببخش.
در مفاتیحالجنان آمده است که از پیامبر اکرم (ص) سوال شد «اگر شب قدر را درک کردم، از خداوند چه بخواهم؟». پیامبر در پاسخ فرمود: «عافیت بخواه!»
