یک عضو هیأت علمی دانشگاه با اشاره به شخصیت کلامی و فلسفی خواجه‌نصیر گفت: خواجه‌نصیر در تقریب بین علوم فلسفه و کلام یا باز گرداندن علم کلام به فلسفه نقش بارزی ایفا کرد و با نگارش «تجریدالاعتقاد» سعی در پیوند فلسفه و کلام داشت.

موسی ملایری، عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز و استاد دانشکده علوم حدیث با اشاره به پنجم اسفندماه، روز بزرگداشت خواجه نصیر طوسی گفت: این عالم برجسته قرن هفتم از اساتید برجسته‌ای بهره‌مند نبوده است، بلکه علم و دانش وی حاصل مطالعه و تحقیق شخصی‌اش است.

وی، «فریدالدین داماد» و «قطب‌الدین» را به عنوان اساتید خواجه‌نصیر در فلسفه معرفی کرد و افزود: خواجه‌نصیر، فقه و اصول را نزد «سالم بن بدران» آموخت و بخش دیگری از علوم را نزد پدر خود آموخته است.

این استاد دانشگاه، تأسیس رصدخانه مراغه را یکی از مهم‌ترین کارهای خواجه‌نصیر عنوان کرد و افزود: علاوه بر فعالیت‌های نجومی، خواجه‌نصیر در تقریب بین علوم فلسفه و کلام یا باز گرداندن علم کلام به فلسفه نقش بارزی داشته است.

وی با بیان اینکه فلاسفه بر حصول ایمان از شناخت و معرفت تأکید دارند، ابراز داشت: اگر ایمان را نتیجه شناخت و معرفت تلقی کنیم؛ در این صورت نقش علم کلام به عنوان مولد و زاینده تضعیف می‌شود و در حد پاسخ به شبهات تنزّل می‌یابد. این گرایشات در میان فیلسوفان، سبب تنزل شأن علم کلام در میان اهل علم شد و به تدریج، جایگاه شیوه جدلی علم کلام با شیوه فلسفی برهانی تغییر کرد.

ملایری ادامه داد: خواجه نصیرالدین طوسی با این گرایشات ضدکلامی مخالف بود و با نگارش کتاب «تجریدالاعتقاد» سعی در پیوند فلسفه و کلام داشت. ملاصدرا در هر موقعیتی از متکلمان انتقاد می‌کرد، اما خواجه‌نصیر سعی بر حفظ موضوعات و شیوه‌های کلامی داشت و به همین دلیل، کتاب مستقلی نیز در علم کلام می‌نویسد. البته شیوه این کتاب بر اساس اخذ مبانی تئوریک علم کلام از فلسفه نوشته شده و تفاوت‌های بسیاری با آرای متکلمان دارد.

عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز در خصوص برخی تفاوت‌های عمده میان متکلم و فیلسوف گفت: یک متکلم معمولاً به دنیا از پایین به بالا نگاه می‌کند، یعنی سعی در اثبات ماوراء طبیعت از راه طبیعت دارد، اما فیلسوف بر خلاف متکلم، از بالا به پایین می‌نگرد و شریعت، ضرورت نبوت و معاد را از طریق خداشناسی اثبات می‌کند.

ملایری در پاسخ به این سئوال که آیا آرای فلسفی خواجه‌نصیر در مباحث کلامی به کلام شیعی ضرر می‌رساند یا نه، گفت: این عمل به ضرر علم کلام است. فلسفه علمی برهانی است که نسبت به کلام مزیت‌های خاصی دارد، اما علم کلام که علمی جدلی است، در بین مردم گستره وسیعی دارد.علم فلسفه این برد و گستره را ندارد و هر شخصی نیز قدرت درک برهان را نیز ندارد، بنابراین این کار به ضرر کلام تمام شده است، زیرا این اختلاط کار متکلمان را تمام می‌کند، اما فیلسوفان همچنان به کار خود ادامه می‌دهند.

مترجم و مصحّح کتاب نهج‌الفصاحه گفت: آیت‌الله جوادی آملی از نسخه مستند شده نهج‌الفصاحه ابراز رضایت کرد و حتی قبل از انجام این کار نیز در احیای نهج‌الفصاحه سفارش می‌کردند.

حجت‌الاسلام غلامحسین مجیدی، مترجم کتاب نهج‌الفصاحه، ضمن عرض تبریک ایام ولادت امام صادق (ع) و رسول اکرم (ص) و هفته وحدت گفت: نهج‌الفصاحه گلچینی از احادیث و روایات پیامبر در همه زمینه‌ها است.

وی افزود: این کتاب به همت ابوالقاسم پاینده در سال ۱۳۲۵ هجری شمسی و با استفاده از منابع اصلی و اصیل شیعه و سنی جمع‌آوری شد و در حدود ۳ هزار و ۲۰۰ حدیث دارد. البته از آنجایی که منابع احادیث این کتاب ذکر نشده بود، چندان مورد توجه قرار نگرفت.

این پژوهشگر مؤسسه دارالحدیث با بیان اینکه کتاب نهج‌الفصاحه مورد توجه برخی علما و اساتید بوده و آنها بر احیای آن تأکید داشته‌اند، گفت: به همین دلیل، در سال ۱۳۷۹ این کتاب به زبان عربی مدوّن و عنوان‌بندی شد. سپس مسانید احادیث را نیز با جستجو در میان کتب روایی شیعه و سنی پیدا کرده و کتاب در دو جلد همراه با مسانید به چاپ رساندیم.

مجیدی، «نهج‌الفصاحه» را تالی‌تلو قرآن خواند و ادامه داد: از آنجایی که نهج‌الفصاحه کتابی کاربردی در تمام زمینه‌ها و از زبان پیامبر اسلام است، درخواست‌های فراوانی مبنی بر ترجمه آن ارائه می‌شد و به همین دلیل در سال ۱۳۸۵ ترجمه روانی از این کتاب در دو قطع وزیری و جیبی ارائه شد.

وی در خصوص عکس‌العمل بزرگان پس از مستند سازی کتاب نهج‌الفصاحه گفت: آیت‌الله جوادی آملی از این کتاب ابراز رضایت کرد و حتی قبل از انجام کار نیز در احیای نهج‌الفصاحه سفارش می‌کردند. البته نظر ایشان فراتر و کلی‌تر از احیای نهج‌الفصاحه بود و ایشان معتقد بودند همانطور که بنیادی برای نهج‌البلاغه وجود دارد، باید برای نهج‌الفصاحه نیز بنیادی تشکیل شود و تمام روایات پیامبر گردآوری و موضوع‌بندی شود تا برای همه اقشار در دسترس باشد.

مترجم و مصحّح کتاب نهج‌الفصاحه اظهار داشت: در حال حاضر چون این کتاب مستند شده و مصادر و مسانید آن مشخص است، قابل استفاده است اما برای استفاده بهتر از کلام پیامبر باید مؤسسه یا بنیادی تشکیل شود تا به طور قطعی و کاربردی کلمات پیامبر به دست مسلمانان برسد.

مجیدی در پاسخ به این سئوال که چه تعداد از احادیث نهج‌الفصاحه از وثاقت برخوردار است، گفت: بیش از ۸۰ درصد از احادیث نهج‌‌الفصاحه دارای چندین مصدر و منبع هستند و دارای اعتبار و وثاقت هستند.

مسئول تحقیقات سیره امام صادق در دانشنامه اهل‌بیت (ع) گفت: امام صادق (ع) در ترویج علوم ناب اسلامی می‌کوشید و به همین دلیل، اهل سنت نیز مدیون علوم ایشان هستند.

حجت‌الاسلام امیرحسین ملک‌پور، مسئول تحقیقات سیره امام صادق در دانشنامه اهل‌بیت (ع)  ضمن عرض تبریک به مناسبت فرا رسیدن ایام ولادت پیامبر (ص) و امام صادق (ع) گفت: در دوران امامت امام صادق (ع) ویژگی‌های خاصی وجود دارد که با دوران یکایک امامان دیگر متفاوت است.

وی افزود: امام صادق (ع) فرصت فراوانی برای تربیت شاگردانی همچون «مفضّل‌ بن عمر» و «جابر بن یزید جُعفی» و حتی بزرگان اهل سنت همچون «ابوحنیفه» و «مالک‌بن انس» را داشته است.

ملک‌پور در خصوص ابوحنیفه و مالک‌بن‌انس گفت: این دو نفر فرقه‌های حنفی و مالکی را در اسلام ایجاد کردند و جز رهبران اهل تسنن هستند و هر دو از علوم امام صادق (ع) بهره جسته‌اند.

وی با بیان اینکه امام صادق (ع) مسائل شرعی و مسائل مرتبط با حج را در جزئی‌ترین اشکال خود تبیین کرده است، گفت: امام صادق (ع) دنباله‌روی راه پدر بزرگوارشان بود و در ترویج علوم ناب اسلامی می‌کوشید و به همین دلیل، اهل سنت نیز مدیون علوم ایشان هستند.

این پژوهشگر مؤسسه دارالحدیث، ویژگی بارز دیگر امام صادق (ع) را مبارزه با حکام عصر خود خواند و گفت: علیرغم اینکه حضرت مبارزه‌ای ملایم را با حکام جور در دستور کار خود قرار داده ببود، اما این مبارزات برای طرف مقابل دردناک بود و ضربات مهلکی را به مخالفان اسلام وارد کرد.

ملک‌پور، مبارزه با غالیان را یک ویژگی دیگر امام صادق (ع) عنوان کرد و ادامه داد: دشمنان اهل بیت (ع) دست به جعل روایاتی در مورد فضایل اهل بیت زده بودند و مواردی در حد الوهیت در مورد آنها مطرح می‌کردند. افراد معاند این روایات را در محضر امام صادق (ع) مطرح می‌کردند و به ایشان طعنه می‌زدند. در روایات فراوانی داریم که حضرت امام صادق (ع) به شدت با غالی‌گری مبارزه می‌کرد.

وی با بیان اینکه امام در کنار مباحث علمی، مبارزاتی نیز با قیام‌های کوری که در آن زمان صورت می‌گرفت، داشت، افزود: از جمله این قیام‌ها، قیام نوادگان امام حسن (ع) یعنی فرزندان «عبدالله بن حسن بن حسن بن حسن» که ابراهیم و محمد نام داشتند، بود.

این کارشناس علوم دینی ادامه داد: ابراهیم و محمد کار را به جایی رساندند که با بی‌ادبی به محضر امام رفته و از ایشان خواستند که با آنها بیعت کند. اما امام آنها را نصیحت کرد و فرمود در کتاب مادرم فاطمه (س) دیدم که برای شما هیچ حکومتی نیست. این افراد پس از آنکه امام با آنها بیعت نکرد، به امام اهانت کردند و این عمل ایشان را نتیجه حسادت خواندند. اما امام در مقابل اهانت آنان سکوت کرد تا سرانجام قیام‌شان منجر به شکست شد.

ملک‌پور، یکی دیگر از این قیام‌های به ظاهر مسلمانان در زمان امام صادق (ع) را، قیام به ظاهر پیروزمندانه «خراسانی» مطرح کرد و گفت: هنگامی که خراسانی قصد تفویض حکومت به امام را داشت، حضرت نپذیرفت و عنوان کرد که شما در زمره شیعیان من نیستند و به این ترتیب امام با افرادی که قصد سوء استفاده از حکومت اسلامی و نام پیامبر عظیم‌الشأن اسلام را داشتند، مبارزه می‌کرد.

مسئول تحقیقات سیره امام صادق در دانشنامه اهل‌بیت (ع) اهمیت دادن به عزاداری اباعبدالله (ع) را یکی دیگر از ویژگی‌های بارز امام صادق عنوان کرد و افزود: در روایات متعددی آمده است که شعرا، اشعار و مراثی خود را برای امام می‌خواندند و حضرت می‌گریست. حتی نقل است که پرده‌ای نصب می‌شد و بانوان نیز در پشت پرده به عزاداری می‌پرداختند.

ملک‌پور افزود: همه این روایات بیانگر این است که امام صادق (ع) به روضه‌خوانی و برپا داشتن بیرق عزاداری جد بزرگوارش امام حسین (ع) اهمیت می‌داده است.

استاد دانشکده علوم حدیث با اشاره به حدیثی از امام صادق (ع) در مورد امام زمان (عج) گفت: در این حدیث از حضرت مهدی (عج) با عنوان «محمد رحمة للعالمین» یاد شده و به همین دلیل،‌ هم آغاز دین با رحمت و هم ختم آن با رحمت است.

حجت‌الاسلام احمد غلامعلی ضمن تبریک ایام ولادت پیامبر اکرم (ص) و امام صادق (ع) در خصوص ویژگی‌های پیامبر که در قرآن ذکر شده است، گفت: در آیات و روایات از پیامبر با عنوان «رحمة ‌للعالمین» یاد شده است. حتی هنگامی که در مورد فرزندان پیامبر نیز صحبت می‌شود، از عنوان «فرزند رحمة ‌للعالمین» استفاده می‌کنند.

وی یکی از هدف‌های اصلی بعثت پیامبر را «رحمت بودن برای عالمین» خواند و گفت: در آیه قرآن نیز این موضوع آمده و خداوند عنوان کرده است که رسالت پیامبر برای این است که برای همگان مایه رحمت باشند. رحمت به معنای حالت خاصی از رقّت، تعطّف، عفو و بخشش است.

این استاد دانشگاه با بیان اینکه یکی از اوصاف خداوند «رحمان و رحیم» است، ادامه داد: گاهی اوقات رحمت را با مهربانی یکسان می‌پنداریم، اما لزوماً این معنا را متبادر نمی‌کند. حتی ترجمه «به نام خداوند بخشنده مهربان» نیز ترجمه دقیقی نیست.

غلام‌علی، معنای رحمت را جمیع معانی بخشش، بخشندگی و مهربانی نامید و گفت: در رحمت صادقانه، شخص دلسوزانه عمل می‌کند و دوست دارد دیگران نیز از چیزی که او از آن لذت برده است، لذت ببرند و آن احساس را تجربه کنند. کسی که دل‌رحم است، حالتی انعطاف‌پذیر نسبت به دیگران دارد.

این کارشناس علوم روایی، پیش‌فرض ذهنی انسان دل‌رحم را به سعادت رسیدن کل جامعه عنوان کرد و ابراز داشت: کسی که دلسوز است، دوست دارد انسان رشد کند و به کمال برسد و به همین دلیل، از منافع شخصی خود می‌گذرد.

وی برای تفهیم معنای «رحمت» به مثالی از استاد رنجبر اشاره کرد و گفت: استاد رنجبر مثالی از غذا خوردن انسان را بیان می‌کند و می‌گوید برای غذا خوردن تمام اعضای بدن فعالیت می‌کنند تا در نهایت مغز و اندام از این غذا بهره‌مند شوند، در واقع همه اعضا از خود گذشتگی نشان می‌دهند. انسان رحیم نیز از چنین ایثاری برخوردار است.

غلامعلی با بیان اینکه گاهی اوقات مطرح می‌کنند انسانی که پیامبر رحمت بوده، چرا این قدر جنگیده است، گفت: در تاریخ، بیش از ۲۸ غزوه و ۳۰ سریه در مدت ۱۰ سال اقامت پیامبر در مدینه ذکر شده است. اگر پیامبر رحیم بوده است، پس چرا این قدر غضب داشته و خشمگین بوده است؟

وی افزود: در پاسخ به این شبهه باید گفت که اولاً تعداد کشته‌شدگان در این جنگ‌ها زیاد نبوده است و در تاریخ کمتر از یک هزار کشته برای ۱۰ سال ذکر شده است. این موضوع بیانگر این است که پیامبر در پی خونریزی و کشتار نبوده است. ضمن اینکه آیه «…أشداء علی الکفار، رحماء بینهم» پیامبر را در برابر کسانی که در مقابل دین خدا می‌ایستند، «شدید» معرفی می‌کند.

غلامعلی با تأکید بر اینکه نحوه برخورد پیامبر و اولیای الهی با مردم به سه صورت بوده است، اظهار داشت: برخورد اول، برخوردی مهربانانه با همه مردم ـ حتی با دشمنان نادان ـ بوده است. برخورد دوم همراه با صلابت در برابر دشمنان متجاوز بوده است و در برخورد سوم، با دوستان گنهکار نیز برخوردی با صلابت صورت می‌گیرد. پیامبر نسبت به دوستانی که خطا می‌کردند، به سادگی گذشت نمی‌کرد. چون این افراد ظرفیت اصلاح شدن را دارا بودند و برخورد شدید با آنها می‌توانست این افراد را اصلاح کند.

این پژوهشگر مؤسسه دارالحدیث، با بیان اینکه انسان، هر چه رحیم‌تر باشد، نسبت به خطاهای اطرافیان و نزدیکان خود حساس‌تر می‌شود، افزود: انسان رحیم نمی‌تواند خارج شدن یک انسان از مسیر کمال و صراط مستقیم را تحمل کند.

غلامعلی ادامه داد: نقل است روزی علی (ع) با عده‌ای از اصحاب از مأموریت باز می‌گشت. هنگامی‌که این افراد به پیامبر (ص) رسیدند، از امام علی (ع) به دلیل سخت‌گیری، لب به گله و شکایت گشودند. در این هنگام پیامبر فرمود: «ارفعوا اصواتکم عن علی وإنّه خشن فی ذات الله»، یعنی در مورد علی (ع) اینگونه سخن نگویید، زیرا او در مواردی که مربوط به خداوند است، کوتاه نمی‌آید. این دقیقاً همان مرز دین است.

این استاد دانشگاه با بیان اینکه انسان نباید در مواردی که مربوط به خدا و دین اوست، کوتاه بیایدف ابراز داشت: در این موارد، انسان باید مقاومت و صلابت بیشتری به خرج دهد. در زندگی پیامبر، رحمت در مواردی زیاد است که به زندگی شخصی وی باز‌ می‌گردد، اما پیامبر در زندگانی اجتماعی و آنجا که پای دین خدا به میان می‌آید، نرمش کمتری به خرج می‌دهد.

وی، روش امام علی (ع) در برخورد با متعرضان به دین خداوند را نیز مانند پیامبر برشمرد و افزود: در نهج‌البلاغه آمده است: «ان هولاء تمالؤوا علی سخطه امارتی وسأصبر مالم أخف…». امام می‌فرماید افرادی که در برابر من ایستاده‌اند، با یکدیگر هم‌پیمان شده‌اند که در حکومت من اخلال ایجاد کنند. من تا آنجایی که این افراد به وحدت شما مسلمین لطمه نزنند، صبر می‌کنم، اما اگر بخواهند بر رأی اشتباه خود پایبند باشند، نظام اسلامی در خطر می‌افتد. امام در این حالت دیگر صبر را جایز نمی‌داند.

این پژوهشگر مؤسسه دارالحدیث با بیان اینکه پیامبر (ص) در مسائل شخصی، در مقابل دشنام و توهین، موضع رحمت را اتخاذ کرده است، اظهار داشت: روایتی در جلد اول کتاب «احتجاج» شیخ طبرسی موجود است که در آن امام صادق (ع) به نقل از پدر بزرگوار خود، آینده دین را بیان می‌کند. امام صادق (ع) پس از نام بردن از یکایک امامان، هنگامی‌که از امام زمان (عج) یاد می‌کند، عبارت «ثم أکمل دینی بإبنه محمّد رحمة للعالمین…» را بیان می‌کند.

غلامعلی در پایان تصریح کرد: در این حدیث، پس از نام بردن از امام عسکری (ع)، محمدی که مایه رحمت عالمیان است، به‌عنوان امام دوازدهم معرفی می‌شود و این نکته جالب است که هم آغاز دین با رحمت و هم ختم آن با رحمت است.

دیروز رفته بودم مراسم اختتامیه آیین پایانی جشنواره سراسری حدیث ارتش رو پوشش بدم. مراسم کسل‌کننده‌ای بود و تنها موردی که برام جالب اومد، طراحی دکور مراسم بود.

با خودم عهد کردم حتماً این موضوع رو توی حاشیه خبرم بیارم و آوردم.

خودتون بخونید (عکس رو هم ببینید بهتر متوجه می‌شید):
طراحی زیبای سن سالن، یکی از نکات جالب توجه بود. این دکور از یک ماکت قرآن ایستاده و ۴ ماکت کتاب که به آن تکیه داشتند، تشکیل شده و بیانگر این موضوع بود که احادیث جدا از قرآن نیستند و ریشه در قرآن دارند. البته انتخاب کتاب‌ها جای سئوال داشت، چرا که این کتاب‌ها عبارت بودند از: «بحار‌الانوار علامه مجلسی»، «اصول کافی شیخ کلینی»، «وسائل‌الشیعه شیخ‌ حر عاملی» و «الغدیر علامه امینی» و تنها کتاب «اصول کافی» از کتب اربعه شیعه بود. چه بهتر بود که در انتخاب ماکت این ۴ کتاب حدیثی، کتب اربعه شیعیان لحاظ می‌شد.

پی‌نوشت:
کتب اربعه در احادیث شیعه عبارتند از:
۱) «الکافی» نوشته «محمد بن یعقوب کلینی» متوفای ۳۲۸ ه.ق . تعداد احادیث کافی ۱۶۱۹۹ حدیث است.
۲) «من لا یحضره الفقیه» نوشته «محمد بن بابویه» معروف به شیخ صدوق (۳۰۶ ـ ۳۸۱ ه.ق) که حاوی ۵۹۶۳ حدیث است.
۳) «تهذیب الاحکام» که ۱۳۵۹۰ حدیث دارد و نویسنده آن «محمد بن حسن طوسی» معروف به شیخ طوسی (۳۸۵ ـ ۴۶۰ ه.ق) است.
۴) «الاستبصار» که باز هم نوشته مرحوم شیخ طوسی است و دارای ۵۵۱۱ حدیث است.