یک عضو هیأت علمی دانشگاه با اشاره به شخصیت کلامی و فلسفی خواجه‌نصیر گفت: خواجه‌نصیر در تقریب بین علوم فلسفه و کلام یا باز گرداندن علم کلام به فلسفه نقش بارزی ایفا کرد و با نگارش «تجریدالاعتقاد» سعی در پیوند فلسفه و کلام داشت.

موسی ملایری، عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز و استاد دانشکده علوم حدیث با اشاره به پنجم اسفندماه، روز بزرگداشت خواجه نصیر طوسی گفت: این عالم برجسته قرن هفتم از اساتید برجسته‌ای بهره‌مند نبوده است، بلکه علم و دانش وی حاصل مطالعه و تحقیق شخصی‌اش است.

وی، «فریدالدین داماد» و «قطب‌الدین» را به عنوان اساتید خواجه‌نصیر در فلسفه معرفی کرد و افزود: خواجه‌نصیر، فقه و اصول را نزد «سالم بن بدران» آموخت و بخش دیگری از علوم را نزد پدر خود آموخته است.

این استاد دانشگاه، تأسیس رصدخانه مراغه را یکی از مهم‌ترین کارهای خواجه‌نصیر عنوان کرد و افزود: علاوه بر فعالیت‌های نجومی، خواجه‌نصیر در تقریب بین علوم فلسفه و کلام یا باز گرداندن علم کلام به فلسفه نقش بارزی داشته است.

وی با بیان اینکه فلاسفه بر حصول ایمان از شناخت و معرفت تأکید دارند، ابراز داشت: اگر ایمان را نتیجه شناخت و معرفت تلقی کنیم؛ در این صورت نقش علم کلام به عنوان مولد و زاینده تضعیف می‌شود و در حد پاسخ به شبهات تنزّل می‌یابد. این گرایشات در میان فیلسوفان، سبب تنزل شأن علم کلام در میان اهل علم شد و به تدریج، جایگاه شیوه جدلی علم کلام با شیوه فلسفی برهانی تغییر کرد.

ملایری ادامه داد: خواجه نصیرالدین طوسی با این گرایشات ضدکلامی مخالف بود و با نگارش کتاب «تجریدالاعتقاد» سعی در پیوند فلسفه و کلام داشت. ملاصدرا در هر موقعیتی از متکلمان انتقاد می‌کرد، اما خواجه‌نصیر سعی بر حفظ موضوعات و شیوه‌های کلامی داشت و به همین دلیل، کتاب مستقلی نیز در علم کلام می‌نویسد. البته شیوه این کتاب بر اساس اخذ مبانی تئوریک علم کلام از فلسفه نوشته شده و تفاوت‌های بسیاری با آرای متکلمان دارد.

عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز در خصوص برخی تفاوت‌های عمده میان متکلم و فیلسوف گفت: یک متکلم معمولاً به دنیا از پایین به بالا نگاه می‌کند، یعنی سعی در اثبات ماوراء طبیعت از راه طبیعت دارد، اما فیلسوف بر خلاف متکلم، از بالا به پایین می‌نگرد و شریعت، ضرورت نبوت و معاد را از طریق خداشناسی اثبات می‌کند.

ملایری در پاسخ به این سئوال که آیا آرای فلسفی خواجه‌نصیر در مباحث کلامی به کلام شیعی ضرر می‌رساند یا نه، گفت: این عمل به ضرر علم کلام است. فلسفه علمی برهانی است که نسبت به کلام مزیت‌های خاصی دارد، اما علم کلام که علمی جدلی است، در بین مردم گستره وسیعی دارد.علم فلسفه این برد و گستره را ندارد و هر شخصی نیز قدرت درک برهان را نیز ندارد، بنابراین این کار به ضرر کلام تمام شده است، زیرا این اختلاط کار متکلمان را تمام می‌کند، اما فیلسوفان همچنان به کار خود ادامه می‌دهند.