حجت‌الاسلام جلالی گفت: اقتضای زمان امام حسین (ع)، نبرد مسلحانه بوده و اقتضای زمان امام صادق (ع) نیز نبرد و مبارزه فکری و عقیدتی بوده است.

حجت‌الاسلام سیدمحمدصادق جلالی در گفت‌وگویی مشروح با خبرنگار آئین و اندیشه فارس، به مناسبت شهادت امام صادق (ع) به بررسی سیر تحول اسلام از زمان پیامبر (ص) تا امام صادق (ع) و نقش آن امام همام در تثبیت اسلام ناب پرداخت.

* دنیاطلبی عده‌ای مانع از واگذاری حکومت به علی (ع) شد

حجت‌الاسلام جلالی با بیان این نکته که سه نوع حکومت در دنیا وجود دارد، گفت: یک نوع از حکومت‌ها، حکومت «مردم بر مردم» است. حکومت دوم نیز از نوع استبدادی است. حکومت سوم که بهترین نوع حکومت است، حکومت «خدا بر مردم» است.
وی ادامه داد: حکومت «خدا بر مردم»، توسط انبیاء و اولیای الهی انجام می‌شود. اسلام نیز که دینی الهی است، بر این نوع از حکومت استوار است. وظیفه اداره حکومت اسلامی پس از پیامبر بر عهده امامان معصوم (ع) است و در زمان غیبت امام زمان (عج)، این وظیفه بر دوش مراجع تقلید و فقها قرار می‌گیرد.
جلالی با اشاره به ماجرای جانشینی پس از پیامبر (ص) گفت: با آنکه پیامبر در زمان حیات خویش، جانشین پس از خود را به طرق مختلف معرفی کرده بود، باز هم به خاطر سودجویی و دنیاطلبی عده‌ای، حکومت به علی (ع) واگذار نشد. امام علی (ع) پس از وفات پیامبر (ص) ۲۰ سال خانه‌نشین بود و در مدت حکومت پنج ساله خویش نیز، چهار سال را به جنگ و درگیری با دنیاطلبان گذراند.
این کارشناس علوم دینی با بیان واقعه غدیر و اعلام رسمی جانشینی علی (ع) توسط پیامبر (ص) گفت: به جز واقعه غدیر، جانشینی امام علی (ع) در موارد دیگری نیز اعلام شده بود. یکی از این موارد که در آیه ۵۵ سوره مائده نیز به صراحت بیان شده است، دادن انگشتری به عنوان زکات در رکوع توسط علی (ع) است. این اتفاق حتی توسط یهودیان زمان پیامبر (ص) نیز تأئید شده است.
حجت‌الاسلام جلالی، دنیاطلبی و شهوت‌پرستی برخی از جاهلان به ظاهر دین‌مدار را مهم‌ترین عامل خانه‌نشینی علی (ع) بیان کرد و افزود: پس از به حکومت رسیدن امیرالمؤمنین (ع) نیز جنگ‌هایی به ایشان تحمیل شد که مانع از فعالیت‌های حکومتی ایشان می‌شد. ابتدا جنگ «جمل» با وعده حکومت بصره و مصر راه افتاد. پس از آن نیز جنگ «صفّین» آغاز شد و سپس، ساده‌لوحی عده‌ای به ظاهر متدیّن به نام «خوارج»، موجبات جنگ نهروان را پدید آورد.

* امامان مروّج آئین پیامبر هستند

حجت‌الاسلام جلالی در ادامه سخنان خود، با بیان این نکته که «امامت» از جانب خدا تعیین و توسط پیامبر (ص) معرفی‌ می‌شود و امام قبلی آن را به امام بعدی تفویض می‌کند، گفت: پس از شهادت امیرالمؤمنین (ع)، فرزندان آن بزرگوار به امامت رسیدند. ستم و ظلم بنی‌امیه به حسنین تا اندازه‌‌ای بود که به گواه تاریخ، سرهای طرفداران آن دو امام همام به عنوان هدیه برای حکام جور فرستاده می‌شد.
وی ادامه داد: پس از واقعه عاشورا، امامت به امام سجاد (ع) رسید. در ابتدای امامت ایشان که با اوج قدرت بنی‌امیه نیز همراه بود، واقعه حرّه در مدینه و قتل عام مردم آن شهر به دست یزید اتفاق افتاد. حمله یزید به خانه خدا نیز، دیگر اتفاق مهم در عصر امامت امام سجاد (ع) است.
جلالی با بیان اینکه امام سجاد (ع) در برابر مصیبت‌های جامعه مسلمانان، صبر و تقوا پیشه می‌کرد،‌ افزود: امام سجاد (ع) با ترویج دعا و مناجات و تعلیم و تربیت غلامان و آزادی آنان به بقای اسلام کمک می‌کرد. این غلامان پس از آزادی، مبلّغ و مروّج دین محسوب می‌شدند. حتی در تاریخ آمده است که یکی از این غلامان سیه‌چرده، «مستجاب‌الدّعوة» بوده است.
جلالی،‌ عصر صادقین را، عصر تضعیف حکومت اموی دانست و افزود: حکومت بنی‌امیه رو به انحطاط بود و بنی‌عباس نیز در ابتدای شکل‌گیری قرار داشت، به همین دلیل، نوعی آزادی نسبی برای طرح مسائل عقیدتی وجود داشت. امام باقر (ع) موفق به تأسیس حوزه علمیه مکتب تشیّع و تربیت شاگردانی همچون زراره، ابوبصیر، جابر بن عبدالله انصاری و جابر بن حیّان شد.
وی ادامه داد: پس از امام باقر (ع)، امام صادق (ع) راه پدر را ادامه داد و با تربیت شاگردان بسیار و برگزاری جلسات علمی، مکتب تشیّع را تثبیت کرد.
حجت‌الاسلام جلالی در جمع‌بندی تاریخ اسلام از زمان پیامبر تا امام صادق (ع) که باعث تثبیت اسلام و تقویت جریان تشیّع شد، گفت: امام علی (ع) درس حکومت‌‌داری می‌دهد. مصلحت‌اندیشی را از امام حسن (ع) و شجاعت‌ و شهادت‌طلبی را باید از امام حسین (ع) آموخت. امام سجاد (ع) با تعلیم و تربیت و اشاعه فرهنگ دعا در تبلیغ و ترویج دین، به پیشرفت اسلام کمک کرد.
وی ادامه داد: برگزاری کلاس‌های درس، تربیت شاگردان و توجه به مسائل علمی و فقهی نیز توسط صادقین (ع) انجام شد. امام صادق (ع) می‌فرماید: «اوّلنا محمد، آخرنا محمّد، اوسطنا محمد، کلّنا محمّد»، یعنی امامان (ع) قوام اسلام را مدیون پیامبر هستند و چیزی جز آئین پیامبر را ترویج نمی‌کنند.

* امام صادق (ع) به جوانان اعتقاد داشت

حجت‌الاسلام جلالی در بخش دیگری از سخنان خود به اهمیت و جایگاه جوان در فرهنگ اسلام پرداخت و گفت: اگر دوران زندگی را به کوهنوردی تشبیه کنیم، ایام جوانی به مثابه ایستادن بر قلّه و اوج است. بنابراین یکی از سرمایه‌های بزرگ هر کشوری، نیروی انسانی جوان آن کشور است.
وی ادامه داد: اسلام جایگاه ویژه‌ای برای جوان قائل است. پیامبر (ص) می‌فرماید: هنگام بعثت، پیرها با من جنگیدند، اما جوانان زودتر ایمان آوردند. همچنین پیامبر با بها دادن به جوانانی نظیر اسامه و مصعب بن عمیر، از اندیشه و نیروی جوانی استفاده می‌کرد.
حجت‌الاسلام جلالی با بیان اینکه امام صادق (ع) نیز برای جوانان ارزش بسیاری قائل بوده است، گفت: امام صادق (ع) با تربیت شاگردان خویش که اکثراً از جوانان بودند، به جوانان و نیروی جوانی اعتماد می‌کرد.
یکی از این شاگردان جوان، «هشام بن حکم» و مؤلف ۲۶ کتاب است. جالب آنکه وی در سن ۲۰ سالگی با بزرگان معتزله در مسجد بصره مناظره می‌کند. امام در مورد هشام فرموده است: «هشام و ربّ الکعبه» و نیز در جلد دهم بحارالانوار از امام صادق (ع) در مورد هشام آمده است: «ناصرنا بیده ولسانه». این گفته امام مؤید آن است که هشام جوانی عالم و اهل عمل بود.
جلالی با بیان این نکته که بیشتر شاگردان امام صادق (ع) به مانند هشام، افرادی بودند که به علم خویش جامه عمل می‌پوشاندند، افزود: پس از به قدرت رسیدن منصور دوانیقی، وی که از تأثیر شاگردان جوان امام در آگاهی مردم از ظلم و جور حکّام آگاه بود، عرصه را بر امام تنگ کرد و با کلاس‌های بحث ایشان به شدت برخورد و مبارزه می‌کرد.

* تناقض و تعارضی در دستورات اسلام و عملکرد ائمه وجود ندارد

حجت‌الاسلام جلالی در بخش دیگری از سخنان خود به وجود تعارض ظاهری در سیره و زندگی ائمه (ع) اشاره کرد و افزود: وجود این تعارضات ظاهری، سئوال بسیاری از جوانان است و برخی اوقات، سوءبرداشت‌هایی را به دنبال دارد.
وی ادامه داد: متأسفانه برخی از افراد براساس سلیقه و برداشت شخصی خویش، تنها به بزرگ جلوه دادن ویژگی یک امام می‌پردازند و این امر بسیار خطرناک است و شیعه را تک‌بعدی جلوه می‌دهد؛ در صورتی که اسلام، مکتبی سیّال، غنی و کامل است و مجموعه این تناقضات ظاهری، باعث تحکیم، تثبیت و قوام اسلام می‌شود.
جلالی با تأکید بر این نکته که برخی از مباحث دینی ثابت و تغییرناپذیر هستند و برخی دیگر به مقتضیات زمان بستگی دارند، گفت: تشخیص این امر بر عهده امام و در زمان غیبت نیز بر عهده فقهای دین است. بنابراین دین اسلام همچنان که دستوراتی مانند توحید، پرهیزگاری، صداقت و رعایت امانت‌داری دارد، دستوراتی نیز در امر به معروف و نهی از منکر و زیر بار ظلم نرفتن دارد.
وی با اشاره به آیه «وجعلناهم أئمة یهدون بأمرنا» گفت: امامان معصوم (ع) از جانب خدا برای هدایت مردم مأمور هستند و برای هدایت مردم، برخی صلح را می‌پذیرند و برخی دیگر به نبرد با طاغوت می‌پردازند. ائمه معصومین «کلّهم نور واحد» هستند و شیعه معتقد است، اگر امام صادق (ع) نیز در زمان حکومت امیرالمؤمنین (ع) زندگی می‌کرد، به شیوه ایشان عمل می‌کرد.
جلالی با بیان این نکته که اقتضای زمان امام حسین (ع)، نبرد مسلحانه بوده و اقتضای زمان امام صادق (ع) نیز نبرد و مبارزه فکری و عقیدتی بوده است، افزود: مصلحت‌اندیشی امام صادق (ع) مبارزه در جبهه فکری و عقیدتی و تربیت شاگردان و فقها بود. امام حتی نامه‌ای از پسرعموهای خود به سرکردگی عبدالله برای نبرد مسلحانه دریافت کرد، اما نامه را سوزاند و به آنها که از سادات حسنی بودند، گفت: الآن وقت مناسبی برای این نوع مبارزه نیست.
این کارشناس علوم دینی افزود: امام به آنها فرمود: خود را به کشتن ندهید، اما آنها به نصیحت امام صادق (ع) عمل نکردند و در قیامی که صورت گرفت، تمامشان به دست سربازان منصور دوانیقی کشته شدند و قیامشان بی‌اثر ماند.
جلالی با بیان ماجرای قحطی در زمان امام صادق (ع) گفت: در برهه‌ای از زمان که قحطی مستولی و غلات گران شده بود، امام صادق (ع) به غلامان خود دستور داد آذوقه منزل را به قیمتی ارزان به نیازمندان بفروشند و از آن روز به بعد، نان خانه را با نیمی گندم و نیمی جو تهیه کنند. این نشان‌دهنده مصلحت‌اندیشی امام به اقتضای زمان است.
حجت‌الاسلام جلالی در پایان با بیان این نکته که تناقض و تعارضی در دستورات اسلامی وجود ندارد، تصریح کرد: صلح امام‌حسن (ع)،‌ قیام امام حسین (ع) و تربیت شاگرد توسط امام صادق (ع) همگی در یک راستا و با اهداف تثبیت و تقویت اسلام است.
- – - – - – - – - – - -

پی‌نوشت: این هم به خاطر کامنت نسیم عزیز که از کم‌کاری بنده گله کرده بود. خب آدم بعضی وقت‌ها حوصله نداره دیگه!

این هم گفتگوهای دیگه‌ام راجع به امام صادق که اگه دوست داشتید مطالعه کنید، چون حوصله نشرش تو اینجا رو ندارم.

حجت‌الاسلام مقیسه:
بسیاری از پیشوایان اهل‌سنت شاگرد امام‌صادق (ع) بوده‌اند

حجت‌الاسلام اعرابی:
نهضت ترجمه در زمان امام صادق (ع) به وجود آمد

حجت‌الاسلام وطن‌دوست:
ابوحنیفه می‌گفت، اگر شاگرد جعفر بن محمد نبود، نابود می‌شد

حجت‌الاسلام باقریان:
دوران امام صادق (ع) عصر شکوفایی حدیث بود

حجت‌الاسلام مسجدی:
تأمین امنیت، عدالت و رفاه از دغدغه‌های امام صادق (ع) بود

حجت‌الاسلام امینی‌خواه:
آینده‌نگری امام صادق (ع) فرقه‌های انحرافی را ناکام گذاشت

حجت‌الاسلام حسن‌زاده طباطبایی:
امام صادق(ع) ملاک شناخت افراد را صداقت و امانت‌داری بیان می‌کند

حجت‌الاسلام حسنی:
توجه رهبر انقلاب به «بصیرت» اجرای سفارش امام صادق(ع) است

در کلاس درس خارج این مرجع تقلید مطرح شد؛
تأکید آیت‌الله وحید خراسانی بر بزرگداشت روز شهادت امام صادق (ع)